اگر اين حدس درست باشد پس پيرمحمد عطار كه شيخ او بوده با سلسله روزبهان بقلى پيوند داشته است ( طبق اشاره هلموت ريتر ) « 1 » . حافظ عادت داشته كه در حلقهء مولانا قوام الدّين عبد اللّه حضور بهمرساند . اين نكته نه تنها در مقدمه ديوان كهنه حافظ تصريح شده ، بلكه در گزارشى نيز آمده كه طبق آن سيد اشرف الدين جهانگير سمنانى ( متوفى 808 / 1405 ) عارف كبروى و حامى شيخ كيچ‌هوچه در شرق اوده ، در حوالى سال 782 / 1380 با حافظ ديدار كرده است « 2 » . تنها راهى كه مىتوان دربارهء زندگى خصوصى حافظ اطلاعاتى كسب كرد ، همانطور كه ريتر هم اخيرا بدان اشاره ورزيده ، اشارات پيدا و پنهان او به شخصيتهاى سياسى زمانه‌اش است كه گاه آنها را مدح و يا با ايهام ستوده است . حافظ در عنفوان جوانى بود كه ابو سعيد ايلخان در سال 736 / 1335 درگذشت . جانشين ابو سعيد ، شرف الدين محمود شاه را كه از سال 725 / 1325 در شيراز نيمه‌استقلالى داشت از ميان برداشت ؛ ابو اسحاق اينجو فرزند محمود شاه پس از هفت سال كشمكش ، سرانجام به قدرت رسيد . حافظ در بعضى از اشعار خود از تساهل و هنرپرورى اين شاه و وزيرش قوام الدّين حسن تمجيد كرده است . اما ديرى برنيامد كه شيراز در سال 754 / 1353 به دست آل مظفر افتاد كه نخستين حاكم اين خاندان مبارز الدّين ، سنى مذهب و سختگير بود و بر افراد ابقا نمىكرد . مبارز الدّين نيز توسط پسرش شاه شجاع بر كنار و مكحول البصر شد . اشعارى از ديوان حافظ كه در آنها به محتسب تاخته ، اشاره بر حكومت مبارز الدّين دارد . مثل اين اشعار معروف : اگرچه باده فرحبخش و باد گل بيزست * به بانگ چنگ مخور مى كه محتسب تيز است « 3 » و در آخرين مصراع آن « بيا كه نوبت بغداد و وقت تبريزست » اشاره به دو تختگاه آل جلاير دارد كه مأمن شعرا بوده است ( هردو را شاه شجاع بعدها تصرف كرد ) . ولى از قرار معلوم همسازى همه اشعارى كه در آنها كلمه محتسب آمده با مبارز الدين محمد ، دشوار است مثل شعر زير : با محتسب عيب مگوئيد كه او نيز * پيوسته چو ما در طلب شرب ( عيش ) مدامست « 4 » حل اين مشكلات را برعهده مفسران و شارحان شعر حافظ وامىگذاريم . هنگامىكه شاه شجاع بر تخت جلوس كرد وضعيت برگشت و حافظ با سرمستى نغمه سر داد كه :

--> ( 1 ) - ريتر ، « حافظ » ، ص 67 . ( 2 ) - ريپكا ، HIL ، صص 7 - 276 به نقل از على اصغر حكمت ، « منابع جديد در پيرامون حيات حافظ » مجله دانشكده ادبيات شيراز ، جلد 7 ( 1341 ش ) صص 38 - 3 ؛ منبع مذكور لطائف الاشراف نظام الدين غريب يمنى بود . ( 3 ) - بروكهاوس ، شماره 57 . احمدو نائينى ، شماره 68 . ( 4 ) - بروكهاوس ، شماره 34 . احمدو نائينى ، شماره 57 ، كه عيش را به جاى باده خوانده‌اند . كل شعر از باده‌خوارى و سرخوشى حكايت مىكند .